سکههای طلا در وزنهای مختلف، میتوانند گزینههای خیلی خوبی برای سرمایهگذاری و مقابله با تورم باشند؛ اما نه هر سکهای!
در این مقاله میخواهیم ببینیم تفاوت سکه بانکی و سکه غیر بانکی چیست؛ خیلی کوتاه بگوییم: تا جای ممکن از انواع غیربانکی دوری کنید و فقط انواع بانکی و رسمی را بخرید.
بههرحال، بهتر است در اولین قدم با تعریف هرکدام از این دو نوع آشنا شویم.
سکه بانکی چیست؟
منظور همان سکههایی هستند که سالها است در بازار رواج دارند و با نامهای سکههای امامی (انواع جدیدتر) و سکههای بهار آزادی (انواع قدیمیتر) شناخته میشوند.
_1767201619.png)
این دست سکهها تحت نظر مستقیم بانک مرکزی کشور ضرب میشوند و اصطلاحاً به آنها مسکوک قانونی ایران میگویند.
سکههای بانکی در انواع مختلفی به بازار عرضه میشوند که هرکدام از آنها وزن، عیار، شکل و طرح مشخصی دارند؛ عرضۀ اولیۀ آنها از مجاری قانونی و تأییدشده توسط بانک مرکزی، مثل صرافیهای مجاز و بانکهای عامل صورت میگیرد.
قبلاً در مقالۀ "برای سرمایه گذاری طلا بخریم یا سکه؟ کدامیک پتانسیل سود بیشتری دارد؟" این شکل از داراییهای ضدتورمی را مفصل زیر ذرهبین بردهایم و پیشنهاد میکنیم اگر میخواهید برای سرمایهگذاری سراغ سکه بروید، حتماً آن مقاله را هم بخوانید.
البته شاید بهتر باشد اینجا هم یک سری اطلاعات کلی دربارۀ سکههای بانکی ارائه کنیم:
رایجترین انواع سکههای بانکی سکههای تمام، نیم و ربع هستند که وزن هرکدام عامل اصلی تفاوت بین آنها محسوب میشود. سکههای تمام 8.133 گرم وزن دارند؛ نیمسکهها 4.066 گرم و ربعسکهها 2.033 گرم. ضمناً باید بدانید طلای بهکارگرفتهشده در ضرب سکههای بانکی، 22 عیار است.
اگر میخواهید متوجه فرق بین طلاهای با عیار مختلف بشوید، مقالۀ "آیا تفاوت طلای 18 عیار و طلای 24 عیار را میدانید؟ (بررسی همهجانبه) " را بخوانید.
حالا بیایید با مفهوم سکه غیربانکی آشنا شویم.
سکه غیربانکی چیست؟
هر سکهای که بدون مجوز بانک مرکزی و نظارت رسمی از ارگانهای قانونی، توسط افراد، کارگاهها یا شرکتهای خصوصی ضرب میشود، در دستۀ سکههای غیربانکی قرار میگیرد!
چون قاعده و قانون خاصی وجود ندارد و هر کارگاهی هرطور که دلش بخواهد سکه را ضرب میکند، نداشتن وزن و عیار واحد یکی از مهمترین ویژگیهای این نوع سکهها است؛ ضمن اینکه شاید در مقایسه با ظاهر سکههای بانکی، شمایل سکههای غیربانکی خیلی یکدست نباشد و کیفیت ضرب هم چندان چنگی به دل نمیزند.
نکتۀ مهم دیگر اینکه طرف حساب شما یک کارگاه یا شرکت خصوصی است و نه دولت؛ پس هیچ ضمانتی برای تأیید اصالت سکه وجود ندارد؛ حتی ممکن است عیار واقعی از عیار اعلامی کمتر باشد و قربانی کلاهبرداری شوید؛ فقط در صورتی خیالتان از بابت اصالت چنین سکههایی راحت خواهد بود که آنها را از افراد و واحدهای صنفی معتبر و باسابقه خریده باشید. (البته کلاً بهتر است این کار را نکنید؛ جلوتر دلیلش را توضیح میدهیم)
تازه حتی در چنین شرایطی هم نقدشوندگی سکههای غیربانکی در مقایسه با انواع بانکی خیلی پایینتر است! در حدی که شاید مجبور شوید موقع فروش، آن را با تخفیف خیلی زیاد بفروشید و حتی ضرر کنید.
اگر موافق باشید، در بخش بعدی ببینیم که اصلاً چطور شد که چنین وضعیتی در کشور ما به وجود آمد و حالا دو نوع سکه داریم. برای این منظور، اول باید نگاه متخصری به تاریخچۀ سکه در بازار ایران بیندازیم.
تاریخچۀ کوتاه بازار سکۀ ایران، از پادشاهی پهلوی تا جمهوری اسلامی
در زمان محمدرضاشاه هم ضرب سکههای بانکی زیر نظر دولتهای وقت انجام میگرفت و انواع مختلفی از سکههای طلا در کشور وجود داشت؛ معروفترین آنها سکههای پهلوی بود که مشابه سیستم امروزی، در انواع تمام، نیم و ربع به بازار عرضه میشدند.
_1767201638.png)
بعد از انقلاب، در راستای حذف تمام آثار باقیمانده از رژیم پیشین، سکههای بهار آزادی جایگزین سکههای پهلوی شدند؛ سکههایی که امروزه با نام سکۀ طرح قدیم هم از آنها یاد میشود؛ بعداً در سال 1370، سکههای امامی جای سکههای بهار آزادی را گرفتند و هنوز هم همین سکهها توسط بانک مرکزی کشور ضرب میشود.
قبلاً در مقالۀ "فرق سکه امامی با بهار آزادی " تمام تفاوتهای سکههای طرح قدیم و جدید را زیر ذرهبین بردهایم.
حالا بیایید ببینیم دلیل ایجاد این تقسیمبندی در بازار کشور چه بود.
چه شد که دو مفهوم متمایز سکههای بانکی و سکههای غیربانکی به وجود آمدند؟
همانطور که گفتیم، انحصار ضرب سکه همیشه در اختیار دولتهای نشستهبرمسند بوده است و هیچوقت در تاریخ معاصر ایران، واحدهای صنفی خصوصی بهصورت رسمی مجوز ضرب مسکوکهای طلا را در اختیار نداشتهاند.
در ایران پادشاهی و تا چند سال بعد از انقلاب، بهخاطر ثبات بیشتر اقتصادی، وجود همان سکههای بانکی کفایت میکرد؛ چون آن موقعها، علیرغم اینکه طلا ارزش زیادی داشت، مردم خیلی برای سرمایهگذاری سراغ آن نمیرفتند؛ میخواهیم بگوییم بازار سکههای طلا بهاندازۀ امروز داغ نبود!
بههرحال، وقتی تقاضا زیاد شد، حجم ضرب قبلی پاسخ نیاز افزایشیافته را نمیداد و به همین خاطر، واحدهای صنفی تصمیم گرفتند وارد این عرصه شده و گزینههایی برای جایگزینی سکههای بانکی، هرچند با کیفیت پایینتر، عرضه کنند. این نقطۀ بهعنوان سرآغاز سکههای غیر بانکی شناخته میشود.
جدا از مشکلات مربوط به تولید و عرضه، تمایلات سودجویانۀ واحدهای تولیدی هم یکی از عواملی بود که روی رواج بیشتر سکههای غیر بانکی تأثیر داشت. در واقع، تولیدکنندگان نامحترمی بودند که فهمیدند میتوانند از ناآگاهی مردم (حداقل در سالهای اولیه) سواستفاده کنند و با ضرب سکههای کیفیت پایین و عیار کم، سود خیلی بیشتری به جیب بزنند.
در مجموع میتوانیم بگوییم سیاستهای کنترلگرایانۀ حکومتی روی اقتصاد، در نهایت زیر فشار تقاضای روزافزون مردم کم آورد و همین مسئله باعث به وجود آمدن سکههای غیربانکی و ایجاد این تقسیمبندی شد.
در بخش بعدی راجعبه تفاوتهای سکههای بانکی و غیربانکی صحبت خواهیم کرد.
بررسی همۀ تفاوتهای فنی بین سکههای بانکی و غیربانکی
با دقیقشدن روی یک سری پارامترها، میتوانید سکههای بانکی و معتبرتر را از انواع غیربانکی که گفتیم احتمال تقلبی بودنشان نسبتاً بالا است، تشخیص دهید.
وزن و عیار
همانطور که گفتیم، سکههای بانکی از یک چارچوب قانونی تعریفشده پیروی میکنند و به همین خاطر، وزن و عیار همۀ انواع آنها مشخص است؛ بالاتر توضیح دادیم که طلای بهکارگرفته شده در ضرب این سکهها 22 عیار است و هرکدام دقیقاً چقدر وزن دارند.
در نقطۀ مقابل، وزن سکههای غیربانکی خیلی دقیق نیست و شاید در حد چند سوت (تا چند گرم) سبکتر باشند.
همچنین، دیده شده که در خیلی از موارد، کارگاههای خصوصی از طلای با عیار کمتر (مثلاً 18 عیار) برای ضرب سکه استفاده میکنند.
خصوصیات ظاهری
سکههای بانکی با نهایت دقت ضرب میشوند و به همین خاطر، کاملاً تخت هستند و هیچ تابی ندارند؛ بدون هیچ انحنایی! اما اوضاع در رابطه با سکههای غیربانکی لزوماً اینطور نیست و کارگاههای خصوصی یا نمیتوانند این دقت را به خرج بدهند، یا اینکه برای آن اهمیتی قائل نمیشوند؛ در نتیجه، گاهی اوقات این سکههای غیررسمی تاب دارند و خبری از آن یکدستی ظاهری در کار نیست.
_1767201651.png)
در لبۀ سکههای بانکی، کنگرههایی دقیق و منظم، با فاصلۀ یکسان دیده میشوند؛ اما سکههای غیر بانکی اینطور نیستند و شاید در کنگرههای لبۀ آنها بینظمی و فاصلههای متغیر ببینید.
از نظر جزئیات، حکاکی و نقاط نقوش روی سکه هم انواع بانکی کاملاً برتر هستند و دقت بالای ضرب سکه در این جنبه هم دیده میشود؛ درحالیکه برخی سکههای غیربانکی با طرحهای نامتقارن و ناهمگون ضرب میشوند.
آخرین تفاوت ظاهری را هم میتوانید در فرق رنگ بین دو نوع سکه پیدا کنید؛ انواع بانکی بهخاطر بهکارگیری طلا با عیار بالا، معمولاً زرد پررنگتری دارند؛ رنگی نزدیک به شمشهای طلای 24 عیاری؛ آن سکههایی که رنگشان یکدست نیست، یا زردی بیشازحد و تیرگی زیاد دارند، سکههای غیر بانکی هستند.
بستهبندی و وکیوم
سکههای بانکی در بیشتر مواقع با وکیومها و بستهبندیهای حرفهای عرضه میشوند؛ اما اینکه یک سکه وکیوم شده باشد، لزوماً تأییدکنندۀ بانکی و رسمی بودن آن نیست! خیلی از واحدهای صنفی هم سکههای غیربانکی را بهشکلی حرفهای وکیوم و بستهبندی میکنند.
منتهی مراتب، اینجا هم معمولاً تفاوت کیفیت واضح است؛ همۀ اجزای بستهبندی انواع بانکی، شامل لیبل، مهر، هولوگرام و...، کیفیت بالاتری از اجزای بستهبندی سکههای غیربانکی دارند.
استاندارد ضرب و کنترل کیفیت
طبیعتاً وقتی ارگان بزرگی مثل بانک مرکزی ناظر بر ضرب باشد، کل فرایند تولید و کنترل کیفیت سطح بسیار بالاتری خواهد داشت؛ در نتیجه، سکههای ضربشده با سختگیری خیلی زیادی زیر ذرهبین میروند و بهندرت پیش میآید که حتی از کوچکترین نقصها هم چشمپوشی شود.
همانطور که میدانید، اوضاع در کارگاهها و شرکتهای خصوصی به این منوال نیست؛ بزرگترین شرکتها هم بهاندازۀ بانک مرکزی کشور منابع ندارند و نمیتوانند همان سیستم حرفهای را برای ضرب و کنترل کیفیت سکهها پیادهسازی کنند.
این یعنی تولیدکنندگان مستقل که سازندگان سکههای غیربانکی هستند، توانایی رعایت استانداردهای کیفی سطح بالا را نخواهند داشت و به همین خاطر است که کیفیت ضرب انواع بانکی بالاتر از سکههای غیر بانکی است!
چون در بیشتر مواقع هدف اصلی از خرید سکههای طلا سرمایهگذاری است، تصمیم گرفتیم تفاوتهای مرتبط با قیمت و ارزش این دو نوع سکه را در بخشی جداگانه بررسی کنیم.
دلیل تفاوت قیمت و ارزش سکههای بانکی و غیربانکی
اینجا اول باید معنای یک سری مفاهیم را بررسی کنیم تا بعد بتوانیم دلیل تفاوت ارزش این دو نوع سکه را بهتر توضیح دهیم:
- قیمت ذاتی (واقعی): ارزش واقعی سکه با احتساب وزن سکه، عیار آن و قیمت هر گرم طلا در لحظه به دست میآید. (در نظر داشته باشید که مقداری هزینههای جانبی هم به قیمت اضافه میشود)
- قیمت بازار (معاملهای): قیمت تعیینشده برای هر سکه جهت خریدوفروش در بازار، فارغ از ارزش واقعیاش!
- حباب سکه: به فاصلۀ بین قیمت بازار و قیمت ذاتی، حباب سکه میگویند؛ وقتی قیمت بازار از ارزش واقعی بیشتر باشد، حباب مثبت است و اگر قیمت بازار کمتر از ارزش واقعی باشد (چنین اتفاقی خیلی بهندرت رخ میدهد!) حباب منفی است.
در ادامه از یک جدول کمک میگیریم تا بگوییم چرا قیمت معاملاتی سکههای بانکی با سکههای غیر بانکی فرق میکند:
| عامل تأثیرگذاری | تأثیر بر قیمت | توضیحات تکمیلی |
| ریسک کیفیت و ضمانت | قیمت انواع غیربانکی معمولاً کمتر است | بهخاطر احتمال تقلب بیشتر، خریدار بهخاط ریسک بیشتری که میپذیرد، پول کمتری میدهد |
| نقدشوندگی | انواع بانکی بهتر نقد میشوند و قیمت بالاتری دارند | بهخاطر اعتبار و اطمینان بیشتر، سکههای بانکی راحتتر فروخته میشود |
| عرضه محدود بانکی | با کاهش عرضه، قیمت بازار انواع بانکی بیشتر هم میشود | چنین اتفاقی میتواند باعث ایجاد تمایل نسبتبه انواع غیربانکی شود! |
| هزینه ضرب و کارمزد | تمام هزینههای جانبی سکههای بانکی بهصورت شفاف از طرف منابع رسمی اعلام میشوند | تولیدکنندگان خصوصی ممکن است هزینههای جانبی را کاهش داده تا برای سکههای غیربانکی جذابیت کاذب ایجاد کنند |
| اعتماد بازار | عموم جامعه به سکههای قانونی و بانکی اعتماد بیشتری دارند و این هم یک عامل دیگر برای قیمت بالاتر است | خریدار حاضر است پول بیشتری بپردازد، اما خیالش از بابت اصالت کالا راحت باشد |
این دلایل نشان میدهند که تقریباً در همۀ مواقع (مگر در شرایط خیلی خاص)، سکههای بانکی خواهان بیشتری دارند و در نتیجه، قیمتشان هم بالاتر از انواع غیربانکی است.
چند نکتۀ مهم دربارۀ حباب سکه
همانطور که گفتیم، در بیشتر مواقع حباب سکه (مخصوصاً برای انواع بانکی) مثبت است؛ یعنی سکه در بازار قیمتی بالاتر از ارزش واقعیاش دارد. مثلاً در لحظۀ نوشتن این مقاله، سکۀ تمام طرح جدید (امامی) با قیمت تقریبی 113 میلیون تومان معامله میشود؛ این در حالی است که ارزش واقعی آن کمتر از 11 میلیون تومان است!
نکته اینجا است که سکههای غیر بانکی با حباب کوچکتری خریدوفروش میشوند؛ چراکه خریدار بهخاطر ریسک بیشتر این نوع سکهها، تخفیف درشتتر میخواهد و فروشنده هم در بیشتر مواقع برای نقد کردن سکه، چارهای جز تن دادن به درخواست مشتری ندارد.
هرچقدر بازار سکه داغتر باشد و تقاضا از عرضه بیشتر جلو بزند، حباب هم بزرگتر خواهد شد؛ در نقطۀ مقابل، با فروکش کردن مقطعی تب تمایل به سکه برای سرمایهگذاری، رفتهرفته باد حباب خالیشده و قیمت معاملاتی به قیمت ذاتی نزدیکتر خواهد شد.
_1767201668.png)
در رابطه با سکههای بانکی، با کمی جستوجو بین منابع مختلف میتوانید اطلاعات بهدردبخوری دربارۀ اندازۀ حباب لحظهای آنها به دست بیاورید؛ منتهی برای انواع غیربانکی، بهخاطر تنوع زیاد، پراکندگی و قیمتهای معاملاتی متفاوت، اطلاعات چندانی در سطح اینترنت وجود ندارد.
تا اینجا متوجه تفاوتهای سکههای بانکی و غیربانکی شدید؛ همچنین، فهمیدید که سکههای بانکی کلاً اعتبار بیشتری دارند و احتمال کلاهبرداری و تقلب در انواع غیربانکی، بهشدت بیشتر است. بیایید تمرکزمان را ببریم روی ریسکهای مرتبط با سرمایهگذاری در سکههای غیر بانکی.
واکاوی همۀ ریسکها و چالشهای سکههای غیر بانکی
طبیعتاً اصلیترین ریسک در رابطه با موضوع اصالت این دست کالاها است. احتمال دارد سکههای غیربانکی با طلاهای عیار پایین ساخته شده باشند و تولیدکننده از فلزهای متفرقۀ زیادی در ضرب آنها استفاده کرده باشد.
مسئلۀ بعدی احتمال سبکتر بودن آنها است که فروشندههای متقلب این نقص را با بستهبندیهای حرفهای مخفی میکنند! متأسفانه وکیوم کردن سکههای نامعتبر، با وزن و عیار کمتر، کار چندان پیچیدهای نیست و جعل مهر و هولوگرام هم همینطور. گاهی کار آنقدر تمیز میشود که حتی شاید واحدهای صنفی دیگر هم نتوانند تقلب را تشخیص دهند.
دیگر مسئلهای که بالاتر مفصل به آن پرداختیم، نقدشوندگی ضعیفتر است. اگر شرایط بحرانی باشد و بخواهید در کوتاهترین زمان ممکن سکۀ غیربانکی را به پول نقد تبدیل کنید، باید بپذیرید آن را با تخفیف زیاد بفروشید. کلاً اختلاف قیمت خریدوفروش سکههای غیر بانکی زیاد است که خب این موضوع هم یکی از ویژگیهای منفی این نوع سکهها به حساب میآید.
علاوهبر این، در مواقعی که قیمت طلای جهانی نزولی میشود، فروش سکۀ غیربانکی سختتر هم خواهد شد؛ چون این موقعها بیشتر خریدارها افرادی هستند که خاک این کار را خوردهاند و با شکوتردید بیشتری به این سکههای غیررسمی نگاه میکنند.
همۀ اینها را بگذارید کنار هزینههای جانبیای که ممکن است متحمل شوید؛ مثلاً پرداخت هزینۀ تشخیص عیار با روشهای تخصصی، برای اطمینان از اعتبار کالا.
بهطور کلی، خرید سکههای غیربانکی توجیه منطقیای ندارد و بهتر است بهجای آن سراغ سکههای بانکی با مجوز بانک مرکزی بروید؛ اگر محدودیت بودجه دارید، طلای آبشده، دستدوم، شمشهای سبک و حتی صندوهای سرمایهگذاری طلا (با تمام معایبی که دارند) انتخابهای بهتری خواهند بود.
در بخش بعدی، به یک سؤال مهم در رابطه با سکههای غیربانکی پاسخ میدهیم و بعد میرویم سراغ جمعبندی پایانی.
آیا خریدوفروش سکههای غیربانکی و غیررسمی غیرقانونی است؟
قانون مسکوکات و مقررات پولی کشور تمام اختیارات مربوط به ضرب سکه را در انحصار حاکمیت و بانک مرکزی قرار داده است؛ پس هیچ واحد صنفی خصوصیای اجازه ندارد سکه ضرب کند و نفس انجام این کار قانون را نقض میکند.
همچنین، ساخت، وارد کردن و رواج سکههای غیربانکی یا هر نوع شبیهسازی مسکوکات رسمی، مجازات 1 تا 10 سال حبس (برای پروندههای سنگین) و ضبط عایدی حاصل از جرم را بهدنبال خواهد داشت.
در رابطه با خریدوفروش این نوع سکهها، اگر آگاهانه انجام بگیرد و مطلع بودن از غیربانکی بودن سکه برای مرجع قضایی محرز شود، جرم است و میتواند شامل مجازات باشد.
اما اگر خریدار اطلاعی از غیربانکی بودن سکه نداشته باشد و بتواند نامطلع بودنش را نزد محاکم قضایی به اثبات برساند، جرم نبوده و فقط ممکن است مال او ضبط شده و شامل ضرر مادی شود.
این هم دلیل محکم دیگری برای اینکه مطلقاً سمت سکههای غیربانکی نروید.
موقع خرید سکۀ طلا، حواستان را ششدانگ جمع کنید!
متأسفانه هرچقدر وضعیت اقتصادی بغرنجتر میشود، کلاهبردارها هم دامهای گستردهتر و بیشتری سر راه افراد ناآگاه میگذارند تا سرمایۀ آنها را بالا بکشند! بهطور مشخص، بازار سکه پر است از تلههایی که اگر غافل شوید، در آنها گرفتار شده و پولتان را بر باد میدهید.
سکههای غیر بانکی که در این مقاله آنها را زیر ذرهبین بردیم و تمام تفاوتهایشان با سکههای بانکی را بررسی کردیم، یکی از رایجترین انواع کلاهبرداری در این بازار هستند که میتوانند ضرر مادی قابل توجهی به افراد وارد کرده و حتی آنها را گرفتار پروندههای قضایی کنند.
به همین خاطر، اگر میخواهید سکه بخرید، فقط از کانالهای رسمی، افراد مطمئن و واحدهای صنفی معتبری خرید کنید که به درستی کارشان اطمینان دارید؛ ضمناً باید با بررسی جوانب دیگر مثل ظاهر سکه، اندازهگیری وزن آن، عیارسنجی و...، خیال خودتان را از بابت بانکی بودن سکه راحت کنید.
امیدواریم این مقاله برایتان مفید بوده باشد؛ لطفاً لینک صفحه را برای دوستانتان هم بفرستید تا آنها هم یاد بگیرند چطور از سرمایۀ خود در برابر اصلیترین شگرد کلاهبرداری در بازار سکه مراقبت کنند.